Tonio en Uitverkoren versus Verloren Mensen

86

De hieronder afgedrukte tekst is interessant, omdat er een vergelijking wordt gemaakt tussen Tonio, Uitverkoren en Verloren mensen. Uitverkoren is net uit. Er staat de oertekst in dat ten grondslag ligt aan het boek Tonio en zes geschreven interviews die voor 99% Adri’s teksten zijn.

Tonio, een toegift en een variant

A.F. TH. VAN DER HEIJDEN

Met Uitverkoren breidt A.F. Th. Van der Heijden zijn bekroonde Tonio nog een beetje uit. En ook zijn vrouw, Tonio’s moeder Mirjam Rotenstreich, heeft een boek geschreven, Verloren mensen. Mark Cloostermans

‘Een schrijver die net het eerste exemplaar van een nieuw boek overhandigd heeft gekregen, bladert altijd meteen even naar zijn favoriete fragment. Bij het requiem Tonio, verschenen 23 mei 2011, was dat voor mij een passage waarin ik mijn 7-jarige zoon moet uitleggen dat de publicatiedatum van mijn eerstvolgende roman een halfjaar is opgeschort, zodat de fijne dingen die ik na gedane arbeid met hem zou gaan doen ook minstens vijf maanden zullen worden uitgesteld.’

Dit schrijft A.F. Th. Van der Heijden in het nawoord van Uitverkoren. Hij zocht zijn favoriete passage echter tevergeefs, want ze was niet Tonio terechtgekomen. Het was een scène geworden in ‘een soort proefnovelle (…) waaruit later de hele requiemroman is voortgekomen.’ Die proefnovelle is nu alsnog op de markt gebracht, aangevuld met een aantal interviews over Tonio. Aangezien Van der Heijden weigerde de journalisten aan huis te ontvangen en al hun vragen schriftelijk beantwoordde, zijn die interviews voor 99% door hemzelf geschreven.

Een volleerd spook

De novelle Uitverkoren toont in kort bestek de emotionele complexiteit van Van der Heijdens rouw om zijn doodgere- den zoon. Verdriet raakt vermengd met tal van andere sentimenten. Zo voelt Van der Heijden zich schuldig. Hij had zich immers voorgenomen om het beter te doen dan zijn vader (‘schandelijke onverantwoordelijkheid’). Dat Tonio hem als ‘een volleerd spook’ achtervolgt, kan hij dan ook niet erg vinden. ‘Goed, laat hij ons maar opjagen en de adem benemen, alles beter dan dat zelfs zijn aanwezigheid in de gedaante van een geest zou vervagen.’

‘Ik ben zo wanhopig op zoek naar middelen van pijnbestrijding dat ik me zelfs heb afgevraagd of er aan de vroege dood van mijn zoon ook nog voordelen verbonden zijn’, schrijft hij elders. Het helpt niet om het ouderschap te beschouwen als een investering, die is verloren gegaan: ‘die hele investering van ons in hem… qua liefde, aandacht, tijd, geduld, spullen… dat die vergeefs is geweest.’ En al helemaal pijnlijk is het om de gebeurtenissen te beschouwen als een goudmijn voor een schrijver: ‘Dien ik het als uitverkorenheid op te vatten, en er de opdracht aan te ontlenen “er iets mee te doen”?’ Hoe dan ook, zegt hij in één van de interviews, kon het geen kwaad om over Tonio te proberen schrijven: ‘Nou ja, hoe was de situatie? We konden niet kapotter.’ Baatte het niet..

Wat uit de interviews vooral blijkt, is hoezeer Van der Heijden zich vergist als hij Tonio een ‘Fremdkörper’ binnen zijn oeuvre noemt. Ook al komen zijn romanreeksen De tandeloze tijd en Homo duplex slechts zijdelings aan bod, je merkt hoe vaak het onderwerp ‘vaderschap’ in die boeken een rol speelt. Het falen van de ouders in De gevaren- driehoek (De tandeloze tijd, deel 2) of de onthullingen over vaderschap in Mim (onderdeel van Homo duplex), om er maar twee te noemen. En ook stilistisch is Tonio vintage Van der Heijden. Immers, A.F. Th. staat bekend als de auteur van het ‘leven in de breedte’: het eindeloze rekken van scènes. Die opvatting legt hij nog eens uit in de interviews: ‘Wie een willekeurig ogenblik in de breedte weet te rekken, zodanig dat de uiterlijke tijd tot stilstand komt, staat zelf stil, zonder nog aan verouderingsprocessen onderhevig te zijn. Als hij slaagt in dit proces, leeft hij in een tandeloze tijd.’ Wat doet Van der Heijden ànders in Tonio, als hij de ochtend beschrijft waarop zijn vrouw en hij zich naar het ziekenhuis spoedden? Een zo breed mogelijk uitgesmeerde (denk aan de omvang van Tonio!), in wezen beperkte hoeveelheid tijd, als vergeefse poging om de tijd te stoppen en het ergste altijd vóór te blijven. Tonio als een verrijkt moment, ‘zoals uranium zich laat verrijken’ (in A.F. Th.’s woorden).

Holocaust

In één van de Uitverkoren-interviews vertelt Van der Heijden: ‘Mirjam staat al maanden elke ochtend om vijf uur op, en werkt dan vier uur lang aan een boek waarvan ik weinig meer weet dan dat het met de Paraguayaanse kolonie Nueva Germania van Elisabeth Nietzsche van doen heeft, en niets met Tonio.’
Dat boek werd uiteindelijk de roman
Verloren mensen en dat het helemaal niets met Tonio te maken heeft, is een opvatting die zich moeilijk laat handhaven. Correcter is te zeggen dat Tonio’s moeder, die in 2002 debuteerde met de roman Salieristraat No 100, de rouw om Tonio heeft getransformeerd. Terwijl Van der Heijden letterlijk over zijn zoon schreef, gebruikte Mirjam Rotenstreich personages met andere zorgen, waarin ze toch haar eigen emoties kwijt kon.

Hoofdpersoon van Verloren mensen is Abbi, een Joodse Nederlandse. Haar ouders zijn kort na elkaar overleden en Abbi gunt zichzelf een time-out, in het Zwitserse Lugano, waar zij, haar ouders en oudere zus Zizzel vroeger op vakantie gingen.

De eerste helft van de roman gaat op aan een beschrijving van Abbi’s reis en haar eerste dagen in het vakantiehuisje. Het voornaamste hier zijn de flashbacks, over de psychologische problemen waarmee Abbi’s ouders worstelden als Holocaust-overlevers. De vele angsten van de moeder, bijvoorbeeld, zetten het gezin voortdurend onder hoogspan- ning. Abbi en Zizzel voelden, indirect maar wel degelijk, de druk van de oorlog op hun schouders.

De naschokken van de Holocaust in de Joodse gemeen- schap worden hier natuurlijk niet voor het eerst beschreven. Jessica Durlacher had in 2000 een bestseller, De dochter, nadrukkelijk over de problemen van de tweede generatie. En terwijl u dit leest, wordt bij Uitgeverij Balans de laatste hand gelegd aan De derde generatie van Natascha van Weezel, een non-fictieboek over de ‘kleinkinderen van de Holocaust’. Niettemin heeft Rotenstreich enkele pregnante anekdotes op papier gezet.

Het is ongepast om de Holocaust te vergelijken met het verlies van één kind, maar ik denk toch dat Rotenstreich een verband legt: dramatische gebeurtenissen die het hele leven gaan overwoekeren. In plaats van over Tonio te schrijven, projecteerde zijn moeder haar rouw op een ander deel van haar leven, namelijk de Joodse erfenis.

De jeugdherinneringen worden weggedrumd door een nieuwe figuur: de eigenaar van het vakantiehuisje, ene Philip. Zijn stelling dat hij de toekomst kan voorspellen, wordt door Abbi eerst op beleefd knikken onthaald. Na een paar redelijk onschuldige voorspellingen valt er echter een dode. En Abbi gaat inzien dat Philips obsessie met Friedrich Nietzsche slechts een variant op jodenhaat verbergt. Als klap op de vuurpijl voorspelt Philip Abbi’s dood: ‘In Zwitserland zul je de dood vinden.’

Hiermee eindigt deel 1 van de roman en dat markeert efficiënt het punt waarop Verloren mensen van een literaire roman verandert in een literaire thriller. Het vergt enige goodwill om Rotenstreich op deze thrillertoer te volgen. Bij minstens twee sleutelscènes (een op het kerkhof en een heuse autoachtervolging) laat haar gebrek aan schrijfervaring zich voelen. En dat er iets niet in de haak is met de douche die jodenhater Philip aan het installeren is, tja, wie ziet dàt niet aankomen?
Ik heb geen verklaring voor deze ruwe opdeling van de roman in twee verschillende genres. Wist Rotenstreich niet waar ze met haar personage heen moest? Het thematische denkwerk gaat haar beter af dan het construeren van een plot, zoveel is zeker.

Een filiaal van het paradijs

Op detailniveau delen Uitverkoren en Verloren mensen enkele overwegingen. De dood van Tonio herijkt het hele leven en het verleden: wat er toe doet, wat je vroeger belangrijk vond en nu niet meer. ‘Schaamtevraat’ noemt Van der Heijden dat. Rotenstreich vertaalt dat naar de oorlog, en het feit dat je tegen die herinneringen niet op kan: ‘De steeds terugkerende verhalen uit het verleden maakten alles wat vandaag belangrijk leek ondergeschikt.’ Tweede voorbeeld. In een vrij treurige scène schrijft Rotenstreich: ‘Er rolde een traan over Harry’s wang. Het was een zonnige middag. Als je niet beter wist, zou je denken dat hier twee gelukkige mensen ontroerd werden door elkaar’. Dat rijmt wonderwel met A.F. Th.’s beschrijving van het rouwen om Tonio: ‘We zijn Gulliver in Lilliput, gefascineerd door de veranderde verhoudingen. De mensen die ons omringen, lijken niets in de gaten te hebben. Mirjam, die iets met Sartre heeft, vergelijkt het met de wereld van Les jeux sont faits, waar de doden de complotten en kuiperijen van de levenden gadeslaan, en daar hun conclusies uit trekken.’

In beide gevallen gaat het om een scheiding tussen de hoofdpersonen en de buitenwereld, een ervaring van vervreemding. Van der Heijden heeft ze beschreven, Rotenstreich geeft die ervaring vorm als fictie.

En tot slot is er die opmerking van Van der Heijden: dat verdriet zo intens kan zijn, dat het haast ‘opperste vervoering’ wordt en de rouw daardoor ‘een paradijselijke gewaarwording’.

Bevindt de rouwende zich in de hel of in het paradijs? In de Sartre-metafoor is de rouwende in feite de dode, afgesneden van de levenden. Is hij verdoemd of uitverkoren? Dit is een paradox die we terugvinden in Verloren mensen. Letterlijk, om te beginnen: in het meermaals gebruiken van het woord ‘paradijs’. Abbi’s vakantiebestem- ming is ‘een filiaal van het paradijs’, ‘het paradijs van haar jeugd’. Elders is sprake van ‘een speelparadijs’. Het vakantiehuisje heet trouwens ‘Villa Pace’. Daar is die paradox weer: precies in dit paradijs moet Abbi zich verdedigen tegen de demonen van haar verleden én het verleden van haar ouders.

‘Nueva Germania’, een Duitse kolonie in Paraguay, is nog zo’n “paradijsje”. De kolonisten die op 15 maart 1887 voet aan wal zetten in Asunción hadden de bedoeling ‘een nieuw Duitsland te vestigen, vrij van Joden’, honderd percent Arisch. De expeditie stond onder leiding van Elisabeth Nietzsche (zus van) en haar man; Abbi hoort over de kolonie door Philip.

Dik honderd jaar later bestaat de kolonie nog steeds, en treft men er slechts een piepklein groepje mensen aan, misvormd door inteelt. Perfectie en mislukking, hemel en hel: misschien zijn die woordenparen geen tegenstellingen. De boeken van A.F. Th. Van der Heijden en Mirjam Rotenstreich lezend, dacht ik: hemel en hel zouden wel eens twee woorden kunnen zijn voor dezelfde ervaring van ondraaglijke intensiteit.

STAALKAART #24 MAART-APRIL-MEI 2014

Mark Cloostermans schrijft sinds 2002 recensies voor de Standaard der Letteren. Hij woont en werkt in Barcelona. Van hem verscheen o.m. het boek Bloot zijn en beginnen, over het werk van Kristien Hemmerechts. Hij schrijft momenteel een boek over het tijdsbeeld dat naar voren komt uit de Amerikaanse tv-series van het laatste decennium.

A.F.Th. Van der Heijden, Uitverkoren, De Bezige Bij, 174 blz., ISBN 9789023486916, 17,90

Mirjam Rotenstreich, Verloren mensen, De Geus, 287 blz., ISBN 9789044511710, 19,95

Advertenties

Een gedachte over “Tonio en Uitverkoren versus Verloren Mensen

  1. Mooi … Ook zwaar … Het heeft voor mij steeds twee kanten. Als toeschouwer help ik een heeeeel klein beetje in je leven, heel klein beetje hoor, om
    Je en jullie verdriet wat zachter te maken. Aan de andere kant denk ik steeds .. Waarom zo ’n bijzonder kind.. Waarom. En ook, het heeft nog een derde iets… Ik voel mij af en toe wat beschaamd dat ik zo meekijk in jullie leven.

    Ik bedacht mij net dat ik je boek helemaal nog niet heb gelezen. Heb net het ebook gekocht. Uitverkoren is nog niet als ebook.

    Hoe vind je het zelf dat jullie zo aan elkaar gekoppeld worden?

    Liefs, Joanne

    Overigens blijft bij mij het gevoel overheersen dat Tonio leeft… In alles wat jullie doen.

    Sent from my iPhone

    >

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s